Եռակի տոն Սարդարապատում

Եռակի տոն Սարդարապատում

Եռակի տոն Սարդարապատում

«Սարդարապատ» Հայաստանի ազգագրական թանգարանը եռանդով լի պատրաստվում է տոնակատարության: Մայիս ամսին այստեղ կնշվեն մի քանի կարևոր տարեդարձեր՝ Հայաստանի առաջին հանրապետության և Մայիսյան հերոսական  ճակատամարտի 100-ամյակը, Սարդարապատի հերոսական մարտի հուշահամալիրի  50-ամյակը, ինչպես նաև հայկական ազգագրության և ազատագրական պայքարի պատմության թանգարանի հիմնադրման 40-ամյակը:

«Սարդարապատ» հուշահամալիրը ճարտարապետական և քանդակագործական համալիր է, որը կառուցվել է Սարդարապատի ճակատամարտի կայացման վայրում, և հավերժացնում է 1918 թվականին հայկական զինված զորահավաքների և ազգային կամավորական ջոկատի հաղթանակը կանոնավոր թուրքական զինված բանակի նկատմամբ: Այն գտնվում  է Հայաստանում, Երևանից 55 կմ հեռավորության վրա: 

Սարդարապատի ճակատամարտը, որը տեղի է ունեցել 1918 թվականի մայիսի 22-ից 28-ը, Սարտարապատ երկաթուղային կայարանի մոտակայքում,  կարևորագույն դեր է խաղացել Հայաստանի պատմության մեջ: Հաղթանակը՝ հզորությամբ գերազանցող  թուրքական բանակի նկատմամբ,  ճակատագրական դարձավ հայ ազգի համար:  Այդ հաղթանակը կանգնեցրեց թուրքական բանակի առաջխաղացումը դեպի հյուսիս, արևելք, և դեպի Կովկաս, կանխեց ողջ հայ ազգի ոչնչացումը և նպաստեց հայկական պետականության վերադարձին:

Բրիտանական պատմաբան Քրիստոֆեր Ոլկերը գտնում  էր, որ եթե հայերը պարտվեին այդ ճակատամարտում, «շատ հնարավոր էր, որ «Հայաստան» բառը մնար միայն որպես տերմին պատմական աշխարագրության մեջ»: Գեներալ-մայոր Մովսես Սիլիկովը նշանակվել էր հայկական ընդհանուր զորքերի հրամանատար: Հայկական զորքի հիմնական ուժերը գնդապետ Դանիել Բեկ-Պիրումյանի գլախավորությամբ կենտրոնացվել էին այն ուղղությանբ, որտեղ թուրքական զորքերը պատրաստվում էին հասցնել հիմնական հարվածը: Իսկ հայկական թիկունքի ապահովումը և Երևանի պաշտպանությունը հանձնարարված էր Արամ Մանուկյանին: Հրետանավակի հրամանատարն էր գնդապետ՝ Քրիստոֆոր Արարատովը: Ճակատամարտի մասնակիցների թվում էր նաև ականավոր զորավար, ԽՍՀՄ-ի մարշալ Սովետական Միության կրկնակի հերոս՝  Հովհաննես Բաղրամյանը:

Քանդակագործ Արա Հարությունյանը (1928-1999) երազում էր տեսնել Հայաստանը ուժեղ և անկախ, իսկ հայ ազգը՝ հաղթանակած: Նա մեծ նշանակություն էր տալիս «Սարդարապատ» ճարտարաքանդակագործական նախագծին, քանի որ քանդակագործը համոզված էր, որ հայ ժաղովուրդը ի շնորհիվ իր հաղթանակի այն ճակատամարտում, իրավունք ընձեռնեց  ապրել, սիրել ու ստեղծել իր պատմական հայրենիքում և կարողացավ պահպանել իր յուրօրինակությունը և մշակույթը:

Մեծ աշխատանք էր կատարվել նախագծի իրականացման համար, համալիրի մաշտաբը պետք է համապատասխաներ տեղի ունեցած իրադարձության կարևորությանը:

Այն մեծ պատասխանատվություն էր քանդակագործի համար:

Քանդակագործ Հարությունյանը ասում էր՝ «Աշխատելով նախագծի վրա մենք նպատակ էինք դրել հավերժացնել հայ ազդի հերոսությունը, անկոտրում կամքը հաղթանակի համար, ամրապնդել միասնության զգացմունքը, հավատքը և մարտական ոգին և վստահությունը սեփական ուժերի նկատմամբ: Միայն միասնական ժողովուրդը կարող էր հաղթանակել: Ճակատամարտում միասնական էին հայկական գեներալները, զինվորները, հոգևորականները, կամավորականները և այլ անձինք»:

Քանդակագործը մեծ նվիրումով էր մոտենում իր մասնագիտությանը, օժտված էր հազվադեպ տաղանդով և յուրահատուկ աշխատասիրությանբ:

Իրականացնելով նոր ու նոր ստեղծագործական մտահաղացումներ,  նա չափազանց մանրակրկիտ էր աշխատում ապագա ստեղծագործության անգամ ամենափոքր կտորների վրա և անում էր հազարավոր էսկիզներ:

  Հուշահամալիրը բաղկացած է առանձին ճարտարաքանդակագործական կոմպոզիցիաներից, որոնք միասին ներկայացնում են ներդաշնակ նախագծած ամբողջ համալիրը, որը արտահայտւմ է հայ ազգի պատմական արժեքները, ինչպես նաև Սարդարապատում տարած հերոսական հաղթանակի դերն ու կարևորությունը: Հուշահամալրը ներառում է աստիճաններ, որոնք  ավտոկանգառից տանում են դեպի համալիրի թևավոր ցուլերով քանդակած հիմնական մուտքը,  հուշարձանի կենտրոնական մաս, հրապարակ, որը ունի թևավոր ցուլերով քանդակներ, զանգակատուն, Սարդարապատի և Ղարաբաղյան պատերազմի հերոսների շիրիմներ և ծառուղիներ: Հուշարձանի կենտրոնական մասը ներգրավում  է քանդակագործական բարելյեֆային կոմպոզիցիա, ներկայացված հուշապատի տեսքով, դեպի թանգարան տանող ծառուղիներ, լճակներ, ղբոսայգի, ծառայեղական կառույցներ և սննդի օբյեկտներ:

Սարդարապատում այցելուներին դիմավորում են՝ ութ մետրանոց թևավոր ցուլեր, որոնք անձնավորում են ժողովրդի հզորությունն ու ուժը, հայրենիքի պաշտպանությանը կոչ անող զանգակատուն և արծիվ-հերոսների ծառուղիները: Համալիրի կենտրոնական կոմպոզիցիան է՝ հաղթանակի Պատի հուշաքանդակները: Հրաշալի արվեստագետ, Գեղարվեստի Ակադեմիայի անդամ Սերգեյ Օռլովը գրում է. «Քանդակագործ Հարությունյանը շնորհալի ձևով է արտացոլել հին արևելյան հուշահամալիրային արվեստի ավանդույրները: Նա ստեղծել է իր ուրույն ոճը, օգտագործելով տպավորիչ գրաֆիկական մեթոդներ՝ պատկերների ռելևային, շեշտադրող եզրագծեր, հզոր արտաքին սիլուետ, շրջադարձերի ռիթմ, պատկերների դինամիկա: Քանդակագործի սիրած քարը՝ վարդագույն տուֆն է, այն հաղորդում է ստեղծագործությանը լրացուցիչ գեղազարդ որակ:»

Սարտարապատի հուշահամալրի պատի վրա պատկերված են կրակաշունչ երկրային թևավոր պեգաս ձիեր, որոնք ոտնահարում են վիշապ օձին: Այս քանդակը մարմնավորում է լույսի և խավարի, բարի ու չար ուժերի մենամարտը: Կոմպոզիցիայի կենտրոնում քանդակված է հպարտ արծիվ, իսկ աջ կողմում հայ կնոջ պատկեր, որը նոր Հայաստանի խորհրդանիշն է: Հազթանակի պատի հակառակ կողմում տեղադրված են երկու ժապավենային ռելևներ, որոնց վրա պատկերված են մարտնչող զինվորներ և իրենց գինի ու ջուր բերող կանայք, կողքին էլ՝ աղոթող կնոջ քանդակ:

Հետաքրքիր պաստ

Համաձայն նախնական մտահաղացմանը, քանդակված արծիվների հայացքը ուղված էր դեպի հայ-թուրքական սահմանը: Սակայն թուրքական իշխանության պաշտոնական առարկումը հանգեցրեց Սովետական կառավարության որոշման, ըստ որի արծիվների գլուխների թեքեցին դեպի Հայաստան:

Դեռ չէր լրացել Արա Հարությունյանի կյանքի 40 տարին, երբ նա «Սարդարապատի ճակատամարտ» հուշահամալիրի վրա էր աշխատում: Չնայած իր երիտասարդ տարիքին, նա արդեն կայացած քանդակագործ էր: Նա ստեղծել էր այնպիսի կոթողներ, ինչպիսին են՝ «Էրեբունի» թանգարանի և Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոնի ձևավորումը, «Մայր Հայաստան» քանդակը, Գեղարդի առյուծները և այլն:

Քանդակագործի դստեր հիշողություններից

««Եթե ցանկանում ես, որ աշխատանքդ լավը լինի, պետք է կատարես այն ինքդ»,— այս սկզբունքով էր առաջնորդվում հայրս: Նա չվստահելով ոչ ոքի վերցնում էր մուրճն ու փորագրող գործիքը և սկսում էր աշխատել: Հայրս շատ էր սիրում տուֆ քարը, համարելով այն ազնվատես և բուն հայկական քար և մեծ նշանակություն էր տալիս տուֆի գույնին: Այն ժամանակ  ես ութ տարեկան էի: Հիշում եմ, որ հայրս գիշեր-ցերեկ աշխատում էր, հոգնած տուն էր գալիս, ոտքից գլուխ փոշոտված՝ տուֆի հետ աշխատելուց: Նույնիսկ իր բարձի վրա նկատվում էին վարդագույն տուֆի հետքերը»...

1968 թվականի մայիսին, տեղի ունեցավ համալիրի պաշտոնական բացումը, որը նվիրված էր Սարդարապատի ճակատամարտի պատմական հաղթանակի 50-ամյակին: Հիշում եմ ժողովրդի ցնցող երթը, անհամար ծաղիկներ: Մարդիկ ուրախանում, պարում ու երգում եին:»

1969 թվականին «Սարդարապատ» հուշահամալրի հեղինակները ներկայացվեցին պետական մրցանակի: Ճարտարաքանդակագործական համալիրը մինչ այժմ ամենամեծն է համարվում Հայաստանում:

Արա Հարությունյանի համար հայրենասիրությունը և սերը իր ժողովրդի նկատմամբ լոկ խոսքեր չէին: Նա պաշտում էր Հայաստանը, և մինչև կյանքի վերջին օրը համոզված էր, որ ապրում է աշխարհի ամենահրաշալի երկրում:

 «Արմենիա տուրիստական»  ամսագիր


  ԸՆԴՈՒՆՎԵՑ  ԲԺՇԿԱԿԱՆ,  ԴԱՐՁԱՎ …ՕԴԱՉՈՒ

1987 թվականի հունվարին, Ռուբեն Եսայանը դարձավ Քաղաքացիական ավիացիայի պետական գիտահետազոտական ինստիտուտի փորձարկող օդաչու։Նա շատ շուտով  դարձավ ավիաջոկատի առաջատար փորձարկողներից  մեկը, ջոկատի հրամանատարի տեղակալը։ Ռուբեն Եսայանին է հանձնարարվում իրագործել ամենաբարդ փորձնական թռիչքները։

XS / MOBILE768px SM / TABLET992px MD / DESKTOP1200px LG / LARGE DESKTOP1600px XL